١. پێشەکیا ڤەکولینێ
زمانێ عەرەبی ئێک ژ دەولەمەندترین زمانێن جیهانێ یە و ژ لایێ رێکخستنا ئاڤاهی و ڕێزمانی ڤە گەلەک یێ دقیقە. زانستێ ڕێزمانی (الإعراب) ب ستوینا سەرەکی دهێتە نیاسین کو پەیڤان ژ شاشیێ دپارێزیت، و دیمەنێن رامانان و دلالەتێن وان یێن کویر د دەقێن جودا دا دیار دکەت. ئەڤ ڤەکۆلینە ئارمانجا وێ ئەوە کو رۆناهیێ بێخیتە سەر دیارترین بابەتێن ڕێزمانی د نەحوا عەرەبی دا، و بەحسێ حوکمێن موبتەدا و خەبەر، و ناسخان ب هەردوو جۆران، و فاعل و جێگرێ فاعلی، و مەفعولان، زێدەباری پاشکۆیان، دگەل دیارکرنا بنەمایێن نەحوی یێن پەسەندکری بۆ هەر دەرگەهەکی.
٢. موبتەدا و خەبەر: دوو ستوینێن ڕستەیا ناڤی
ڕستەیا ناڤی د عەرەبی دا ژ دوو ئەرکانێن سەرەکی پێکدهێت کو ئەو ژی موبتەدا و خەبەرن، و هەردوو د بنەرەت دا مەرفوعن. موبتەدا ب وێ دهێتە نیاسین کو ناڤەکە ژ هۆکارێن پەیڤی یێن ئیسنادێ یێ رویتە، د دەمەکی دا خەبەر ئەو پشکە یا کو مفای دگەل موبتەدای تەمام دکەت.
- جۆرێن خەبەری و ڕێزمانا وی: خەبەر دابەش دبیتە سەر تاک (ئەوێ نە ڕستە و نە نیڤ ڕستە بیت)، و خەبەرا ڕستە (کرداری یان ناڤی) و د جهێ رەفعێ دا دبیت، و نیڤ ڕستە (جار و مەجرور یان زەرف) و ب نەچارێ ب تشتەکێ بەرزە ڤە دهێتە گرێدان کو ب (استقر یان كائن) دهێتە خەملاندن د جهێ رەفعا خەبەری دا.
- پێشکەفتنا موبتەدای ل سەر خەبەری: جهێن پێشخستن و پاشخستنێ ل سەر بنەمایێ نیشانێن ڕێزمانی و رامانی یێن دقیق دهێنە دیارکرن، وەک کو موبتەدا ل پێشیێ بیت (ناڤێن پرسیارێ) یان خەبەر نیڤ ڕستە بیت و موبتەدا نەکرەیا پاقژ بیت.
٣. ناسخێن کرداری و پیتی و کارتێکرنا وان د ئاڤاهیێ ڕێزمانی دا
ناسخ ئامرازن دچنە د ڕستەیا ناڤی دا و حوکمێ ڕێزمانی یێ موبتەدا و خەبەری دگوهۆرن دا کو رامانێن دلالەتی یێن نوو بدەن، و دابەش دبنە سەر دوو پشکێن سەرەکی: کردارێن ناسخ و پیتێن ناسخ.
- كارتێکرنا كان و خوشکێن وێ (کردارێن کێم): دچنە سەر موبتەدا و خەبەری، موبتەدای بلند دکەن و دبێژنێ ناڤێ وێ، و خەبەری ددانن و دبێژنێ خەبەرا وێ (وەک: كان الجوُّ معتدلاً). و د دەمێ بوری و نوو و فەرمانێ دا کار دکەن ب مەرجێ گوهۆرینێ بۆ هندەک ژ وان.
- كارتێکرنا إنَّ و خوشکێن وێ (پیتێن وەک کردار): بەروڤاژی کارێ كان دکەن؛ موبتەدای ددانن و دبێژنێ ناڤێ وێ، و خەبەری بلند دکەن و دبێژنێ خەبەرا وێ (وەک: إنَّ العلمَ نورٌ). و مفایێ چەند رامانان ددەن وەک دوپاتکرن، هیڤی، ئومێد، تێگەهشتن، و شوبهاندن.
٤. فاعل و جێگرێ فاعلی د ئاڤاهیێ ئیسنادی دا
فاعل و جێگرێ فاعلی دوو ستوینێن ڕستەیا کرداری پێکدئینن، و حوکمێن ئیسنادی و گرێدانێن دلالەتی یێن کرداری ل سەر وان دهێنە ئاڤاکرن.
- پێناسەیا فاعلی و ڕێزمانا وی: فاعل ئەو ناڤێ مەرفوعە یێ کو کردارێ وی بەری وی هاتی و دیار دکەت کا کێ ئەو کار کریە یان پێ رابویە (وەک: كتب الطالبُ الدرسَ)، و ب فاعلەکێ مەرفوع دهێتە ڕێزمانکرن و نیشانا رەفعا وی زەممەیا دیار یان خەملاندی یە یان ئەوا د جهێ وێ دا دهێت.
- شێوازێن فاعلی: فاعل یان وەک ناڤەکێ دیار دهێت (ئاشکرا یێ موعەرەب یان مەبنی)، یان جێناڤەکێ دیار (گرێدای یان جودا)، یان جێناڤەکێ ڤەشارتی کو ل دویڤ دەقی دهێتە خەملاندن.
- جێگرێ فاعلی: ئەگەر کردار بۆ مەجهولی هاتە ئاڤاکرن (ب زەممەکرنا یێ ئێکێ و کەسرەکرنا بەری یێ دوماهیکێ د دەمێ بوری دا، یان فەتحەکرنا بەری یێ دوماهیکێ د دەمێ نوو دا)، فاعل دهێتە ژێبرن و مەفعول به د جهێ وی دا دهێت و ڕێزمانا وی (رەفعێ) وەردگریت دا کو ببیتە "جێگرێ فاعلی" (وەک: كُتِبَ الدرسُ).
٥. مەفعول و رەهەندێن وان یێن دلالەتی و زەرفی
ناڤێن مەنسوب یێن کو د مەفعولان دا دیار دبن گەلەکن دا کو هەمی رەهەندێن زەرفی و هۆکاری و رویدانی یێن ڕستەیا کرداری بگرن، و ژ دیارترین وان:
- مەفعول به: ئەو ناڤێ مەنسوبە یێ کو کردارێ فاعلی دکەڤیتە سەر (وەک: قرأتُ الكتابَ)، و یان وەک ناڤەکێ دیار دهێت، یان جێناڤەکێ گرێدای و جودا، یان ڕستەیەک د جهێ نەسبێ دا.
- مەفعول لأجله (مەفعول له): سەرچاوەیەکێ دلی یێ مەنسوبە کو هۆکارێ رویدانا کرداری دیار دکەت (وەک: زرتُ صديقي ابْتِغاءَ المودةِ)، و ب ئامرازا پرسیارێ "بۆچی؟" پرسیار ژێ دهێتە کرن.
- مەفعول معه: ناڤەکێ مەنسوبە دکەڤیتە پشتی واوەکێ ب رامانا "دگەل" کو هەڤالینیێ دیار دکەت، و کردارەک یان تشتەکێ وەک وی بەری وێ دهێت (وەک: سرتُ والنيلَ).
٦. پاشکۆ د زمانێ عەرەبی دا و حوکمێن وان یێن ڕێزمانی
پاشکۆ ئەو پەیڤن یێن کو دویڤچوونا بەری خۆ دکەن د ڕێزمانێ دا د رەفع و نەسب و جەرێ دا، و ب نیشانەکێ ژ نیشانێن رێکخستنا دلالەتی و گونجانا دەقی د نەحوا عەرەبی دا دهێنە دانان دا کو نەرمی و دقەتیێ بدەنە ئاخفتنێ د دەربڕینێ دا. و دابەش دبنە سەر چوار پشکێن سەرەکی:
- نەعت (سیفەت): دویڤچوونا سیفەتداری دکەت د ڕێزمان و ناسین و نەناسینێ دا (وەک: رأيتُ رجلاً كريماً).
- عەتف: پیتەکا عەتفێ دکەڤیتە ناڤبەرا وی و یێ بەری وی، و ب رەهایی دویڤچوونا وی دکەت د ڕێزمانێ دا.
- تەوکید: دابەش دبیتە سەر دوو جۆران (پەیڤی و رامانی)، و ب تەمامی دویڤچوونا موئەککەدی دکەت د حوکمێ وی یێ ڕێزمانی دا.
- بەدەل: ئەو مەبەستە ب حوکمی بێی ناڤبەینکار، و دویڤچوونا موبدەل مینهو دکەت د هەمی بارودۆخێن وی یێن ڕێزمانی دا.
٧. دوماهیا ڤەکولینێ
ژ ئەوا بوری دیار دبیت کو ڕێزمان (الإعراب) د زمانێ عەرەبی دا نە بتنێ لڤینێن شکلی یێن دوماهیا پەیڤانە، بەلکو ئەو سیستەمێ زیندی یە یێ کو پشکێن ئاخفتنێ ب ئێک ڤە گرێدەت و دلالەتێن رامانان رێک دێخیت و رێگریێ ل تێکهەلیێ دکەت. و تێگەهشتنا یاسایێن موبتەدا و خەبەر، و ناسخ، و فاعل، و مەفعول، و پاشکۆیان تێگەهشتنەکا کویر ددەتە ڤەکولەر و خواندەڤانی بۆ نهێنیێن بەلاغەت و سەرفێ د زمانێ عەرەبان دا.
٨. سەرچاوە و ژێدەرێن نەحوی یێن پەسەندکری