پرسیارێن زانستی

تێشکدانا هۆکینگ تیۆرییەکا فیزیاییە کو ژ لایێ زانایێ ناڤدار ستیڤن هۆکینگ ل سالا ١٩٧٤ێ هاتییە پێشنیارکرن. ئەڤ تیۆرییە دبێژیت کو کونێن ڕەش (Black Holes) ب تەمامی تاری نینن، بەلکو ژ بەر کارتێکرنێن کوانتەم ل سەر سنوورێن وان (ئاسۆیێ ڕوودانێ)، تێشکدانا گەرماتییێ ب هێدییاتی ددەنە دەر. ب دەربازبوونا دەمی، کونێن ڕەش بارستاییا خۆ ژ دەست ددەن هەتا ب تەمامی دتوێنەڤە و بەرزە دبن.

کێشە ل کیرێیە؟ (پاردۆکسا زانیارییێن کونێن ڕەش):
گرفت ل وێرێیە کو ئەڤ دیاردەیە ب شێوەیەکێ ڕاستەوخۆ دبیتە ئەگەرێ پێکدادانێ دگەل ئێک ژ بنەمایێن سەرەکی یێن میکانیکا کوانتەم، کو دبێژیت: «زانیارییێن فیزیایی د گەردوونی دا ب چ شێوەیان ژ ناڤ ناچن و بەرزە نابن.»

پاردۆکس (Hawking Paradox):
ئەگەر تشتەک بکەڤیتە د ناڤ کونەکا ڕەش دا، و پاشان ئەو کونا ڕەش ب ڕێیا تێشکدانا هۆکینگ ب تەمامی ببهلیتەڤە و بەرزە ببیت، ئەڤە هەمی ئەو زانیارییێن ئەو تشتە پێکئینابوو بۆ هەتا هەتایێ د گەردوونی دا دێ فەوتێن! ئەڤ دژایەتییە ب ئێک ژ مەزنترین کەلێنێن د ناڤبەرا تیۆریا ڕێژەییا گشتی یا ئەنیشتاین و میکانیکا کوانتەم دا دهێتە دانان.

ئاریشا ئاسۆی گرێدایە ب وێ ڕاستییا کو تیشکدانا پاشخانا گەردوونییا مایکروویڤی (CMB) ب پلەکا گەرمییا نێزیکی ئێکگرتی (ب جوداهیێن گەلەک کێم کو ناهێنە هژمارتن) ژ هەمی ئالیێن دژی ئێک یێن گەردوونی دهێت، سەرەرای کو دەڤەرێن ژێکدوور ل دوماهیێن گەردوونی یێن دهێنە دیتن د پەیوەندییا گەرمی یان ڕووناهیێ دا نەبووینە دگەل ئێک ژ دەمێ تەقینا مەزن وەرە، چونکی دەمێ دەربازبووی بەس نەبوویە بۆ بڕینا دوورییا ڕووناهیێ د ناڤبەرا وان دا.

چارەسەری: مۆدێلا "پفبوونا گەردوونی" پێشنیار دکەت کو گەردوون د قۆناغەکا بەرفرەهبوونا ئەسی یا مەزن و گەلەک ب لەز دا دەرباز بوویە د پارچێن ترلیۆنەکێ ژ چرکەیا ئێکێ یا پشتی تەقینا مەزن. ئەڤ پفبوونە دەڤەرەکا گەلەک بچووک و ب گەرمی گرێدای (کو گەرمی تێدا یا ئێکگرتی بوو ژ بەر نێزیکییا دوورییێ) وەرگرت و ب ناڤشکەکی بەرفرەه کر دا کو پارچێن وێ ب ڤی ئاوایی ژێکدوور دیار بن ئەڤرۆ، کو ئەڤێ چەندێ وەکهەڤییا پلەیێن گەرمییا گەردوونی شلوڤە کر.

ستێرا کوارکان تشتەکێ گریمانەیی یێ گەردوونییە کو ژ ئەنجامێ پەستانەکا مەزن پێک دهێت کو پترە ژ پەستانا هەلوەشاندنا نیوترۆنان (واتە نیوترۆن ب خۆ دهێنە هەلوەشاندن و پێکهاتێن وان یێن بنەرەتی ژ کوارکێن سەری و ژێری ئازاد دبن). سەرەرای چڕییا وان یا ترسناک کو نێزیکی چڕییا کونێن ڕەشە، بەلێ ئەو ب تەمامی ناهێنە خوار ژ بەر پرەنسیپێ دوورخستنا پاولی (Pauli Exclusion Principle) و پەستانا ژ هێزا ئەتۆمییا بێهێز پەیدا دبیت ب ڕێیا گوهۆڕینا گلوونان د ناڤبەرا کوارکان دا.

ئەنجام: ئەڤ پەستانا کوانتەمی (Quark Degeneracy Pressure) هێزەکا دەرکەر پەیدا دکەت کو بەرامبەر و هەڤسەنگە دگەل هێزا کێشکرنا مەزن، کو ئەڤە جێگیرییا ستێرێ د پارێزیت د ناڤ سنوورەکێ دیارکری یێ بارستەیی دا بەری کو ببیته کونەکا ڕەش.

کاریگەرییا ئۆنۆه دیاردەیەکە کو فیزیا تیۆری پێشبینی کرییە و دبێژیت کو چاڤدێرەکێ ب لەزاتییەکا مەزن د ڤالاتییا کوانتەمییا بێ گەردیلە دا دچیت دێ خۆ وەسا بینیت کو یێ نوقم بوویە د حەمامەکا گەرمی دا ژ گەردیلێن ڕاستەقینە (واتە دێ هەست ب هەبوونا گەرمی و تیشکدانێ کەت)، دەمێ چاڤدێرێ جێگیر چ تشتان نابینیت ژبلی ڤالاتییا تەمام.

پەیوەندی: ئەڤ دیاردەیە ب توندی گرێدایە ب تیشکدانا هۆکینگ، چونکی پرەنسیپێ فیزیایی یێ ل پشت وان ئێکە؛ پرەنسیپێ هەڤسەنگییا تشتان و ڕێژەیییا گشتی دبێژیت کو ڕاوەستان ب جێگیری ل سەر لێڤا ئاسۆیێ ڕوودانان ل دەوروبەرێن کونێن ڕەش کارەکێ هاوتا دکەت دگەل ڤی تسارعێ (لەزاتیا زێدەبووی)، ئەڤەش دبیتە ئەگەرێ پەیدابوونا تیشکدانا گەرمی.