راپۆرتێن مێژوویی

پێشەکی
دەڤەرا وەلاتێ د ناڤبەرا دوو رووباران دا (میسۆپۆتامیا)، یا کو د ناڤبەرا دیجلە و فورات دا درێژ دبیت، ب ئێکەم تۆڤ دهێتە دانان کو شارستانیەتا مرۆڤایەتیێ یا نڤێسی ژێ دەستپێکری. ل ڤێ ئەردێ پیرۆز، مرۆڤی ئێکەم گاڤا خۆ بەرەو جێگیربوونێ هاڤێشت، چاندن داهێنا، و نڤیسین چێکر، و بلندترین یاسا دانان کو جڤاکێن خۆ پێ رێکبێخیت. ئارمانجا ڤێ راپورتێ رۆناهی خستنە سەر دیارترین وێستگەهێن دیرۆکی یێن ڤێ شارستانیەتا کەڤنارە کو کارتێکرن ل سەر دیرۆکا هەمی مرۆڤایەتیێ کری.

١. چەرخێ سۆمەری: دەستپێکێن مەزن (نێزیکی ٤٥٠٠ - ٢٠٠٠ بەریا زایینی)
سۆمەری ب ئێکەم ناڤۆک دهێنە دانان کو باژێرێن مەزن ل باشوورێ عیراقێ ئاڤاکرن وەک ئۆر، و ئۆروک، و لەگەش.
- داهێنانا نڤیسینێ: فەزلا مەزن بۆ سۆمەریان دزڤریت د داهێنانا نڤیسینا بزماری دا نێزیکی سالا ٣٢٠٠ بەریا زایینی، کو قەلەمێ سەرتیژ ل سەر تابلۆیێن ئاخێ بکارئینان بۆ تۆمارکرنا مامەلەیێن بازرگانی، یاسا، و ئەفسانەیان.
- سیستەمێ دەولەتێن باژێران: سۆمەر نە دەولەتەکا ئێکگرتی بوو ب رامانا نووی، بەلکو کۆمەکا دەولەتێن باژێران یێن سەربەخۆ بوو، جاران هەڤرکی دکرن و جاران ژی دبوونە ئێک، و هەر باژێرەک ل دۆر پەرستگەها خوداوەندێ سەرەکی (زیقۆراتان) کۆم دبوو.
- ئەدەب و داستان: د چەرخێ سۆمەری دا کەڤنترین دەقێن ئەدەبی د دیرۆکێ دا دیاربوون، ل سەری ژی داستانا گلگامێش کو بەحسێ گەریانا مرۆڤی ل دۆر نەمریێ و رامانا ژیان و مرنێ دکر.

٢. ئیمپراتۆریەتا ئەکەدی: ئێکەم ئیمپراتۆریەت د دیرۆکێ دا (نێزیکی ٢٣٣٤ - ٢١٥٤ بەریا زایینی)
ب سەرکردایەتیا پاشایێ زیرەک سەرجۆنێ ئەکەدی (سەرجۆنێ مەزن)، دەولەتێن باژێران یێن سۆمەری و ئەکەدی د ئێکەم ئیمپراتۆریەتا ناڤەندی دا ئێکگرتن کو دیرۆکا مرۆڤایەتیێ ناسیبیت.
- ئێکگرتنا کارگێری: سەرجۆنی بنەمایێن کارگێریا ناڤەندی دانا، و باکوور و باشوورێ وەلاتی ب ئێک دەستەلاتا ناڤەندی ڤە گرێدا کو پایتەختێ وێ باژێرێ ئەکاد بوو (کو هەتا ئەڤرۆ جهێ وێ ب دروستی نەهاتیە دیارکرن).
- زمانێ ئەکەدی: زمانێ ئەکەدی (کو زمانەکێ سامییە) بوو زمانێ کارگێری و دیپلۆماسیەتێ ل دەڤەرێ، کو ئەڤێ چەندێ هاریکاریا تێکەلبوون و گەشەکرنا کەلتووران کر.
- هەرفین: پشتی نێزیکی چەرخەک و نیڤان، ئیمپراتۆریەت کەفتە بەر هێرشێن هۆزێن گۆتی، کو بوو ئەگەرێ ژێکڤەبوونا وێ و زڤرینا گەشەکرنا سۆمەری بۆ ماوەیەکێ کورت (چەرخێ خێزانا ئۆرا سێیێ).

٣. شارستانیەتا بابلی و ئاشووری: چەرخێ زێرین یێ یاسا و ئاڤاهیان
وەلاتێ د ناڤبەرا دوو رووباران دا پاشتر دابەش بوو سەر کیانێن مەزن یێن کەلتووری ڤە گرێدای و سیاسی جودا:
أ. چەرخێ بابلیێ کەڤن و یاسایا حەمورابی: بابل وەک هێزەکا مەزن ل ناڤەراستا عیراقێ دیاربوو، گەهشتە لوتکێ د سەردەمێ پاشا حەمورابی دا (نێزیکی ١٧٩٢ - ١٧٥٠ ب.ز). یاسایا حەمورابی: ئەڤ ستوونا ژ دیۆریتێ رەش چێکری ب ئێک ژ کەڤنترین و گشتگیرترین یاسایێن نڤێسی د دیرۆکا مرۆڤایەتیێ دا دهێتە دانان. ٢٨٢ ماددەیێن یاسایی تێدانە کو گرێبەست، بازرگانی، خێزان، و سزایان رێکدێخیت ل دویڤ بنەمایێ "چاڤ ب چاڤ"، و مافێن لاواز و ژنان د وی چەرخی دا پاراستن. زانست و بیرکاری: بابلی د ئەستێرەناسی و بیرکاریێ دا زیرەک بوون، و سیستەمێ شێستی بکارئینان کو ئەم هەتا ئەڤرۆ د دابەشکرنا دەمژمێر و خولەک و بازنان دا بکار دئینین.
ب. چەرخێ ئاشووری: هێزا سەربازی و کارگێری: ئاشووریان دەست ب سەر باکوورێ عیراقێ دا گرت و ئاشوور و نەینەوا وەک پایتەختێن خۆ هەلبژارتن. رێکخستنا سەربازی: سوپایێ ئاشووری ب وێ چەندێ نیاسی بوو کو ئێکەم سوپایێ نیزامی یێ پیشەکار و گەلەک مەشقپێکری بوو ب بکارئینانا چەکێن ئاسنی و تەکنیکێن پێشکەفتی یێن گەمارۆدانێ. کتێبخانەیا ئاشووربانیپال: باژێرێ نەینەوا یێ ئاشووری کەڤنترین کتێبخانەیا شاهانە یا رێکخستی د دیرۆکێ دا تێدا بوو، کو هزاران تابلۆیێن ئاخێ د زانست و ئەدەبێن جودا دا کۆمکرن، کو ئەڤێ چەندێ پشکەکا مەزن ژ کەلەپوورێ سۆمەری و بابلی ژ بەرزەبوونێ پاراست.

٤. کەلەپوورێ شارستانی یێ وەلاتێ د ناڤبەرا دوو رووباران دا
شوینپەنجێن ڤێ شارستانیەتێ ب روونی د بنیاتێ شارستانیەتێن پاشتر دا دیارن (یۆنانی، رۆمانی، و ئیسلامی):
- چاندن و ئاودێری: ئاکنجیێن رافیدەین سیستەمێن ئاودێریێ یێن ئالۆز و جۆبارێن کانالان داهێنان بۆ کۆنترۆلکرنا لافاوێن سالانە یێن رووبارێن دیجلە و فورات.
- ئاڤاهی: داهێنانا کەوان و قوبان و بکارئینانا ئاجۆری (ئاخا پێتکری) د ئاڤاهیان دا، زێدەباری باخچێن هەلاویستی ل بابل کو ب ئێک ژ حەفت عەجێبێن جیهانا کەڤن دهێنە دانان.
- یاسا و دادپەروەری: جێگیرکرنا هزرێ کو پاشا نە خوداوەندە ب خۆ، بەلکو وەکیلێ خوداوەندانە و ب دادپەروەری حوکمی دکەت و چاڤدێریا جێبەجێکرنا یاسایێ دکەت.

دوماهیک
دیرۆکا وەلاتێ د ناڤبەرا دوو رووباران دا نە تەنێ لاپەرێن گەلەک کەڤنن، بەلکو بنیاتێ قایمە کو شارستانیەتا مرۆڤایەتیا نووی ل سەر هاتیە ئاڤاکرن. ژ داهێنانا پیتی و نڤیسینێ هەتا دانانا یاسایان و نڤیسینا داستانان، ئەڤ دۆلا ب پیت وەک چرایەکێ هزری و داهێنانا مرۆڤی ل سەرانسەری چەرخان مایە.

پێشەکی
سەردەمێ عەباسی (نێزیکی ٧٥٠ - ١٢٥٨ زایینی) ب سەردەمێ زێڕین یێ شارستانیەتا ئیسلامی دهێتە دانان، کو تێدا خەلافەتا ئیسلامی بوو ئیمپراتۆریەتەکا جیهانی یا بەرفرەهـ، و گەلەک گەل و کەلتور ل بن سیبەرا خۆ کۆمکرن. ب ڕێیا ڤەبوونا ل سەر زانستێن نەتەوێن بەرێ و وەرگێڕان و پێشڤەبرنا وان، بەغدا پایتەختێ خەلافەتێ بوو ناڤەندەکا جیهانی بۆ زانست و هزر و فەلسەفێ، کو ئەڤێ چەندێ پشکداری کر د دانانا بنەمایێن سەرەکی یێن ڕاپەڕینا زانستی یا نووی دا.

١. دامەزراندن و ئاڤاکرنا بەغدا: باژێرێ ئاشتیێ (سالا ٧٦٢ زایینی)
دگەل کەفتنا دەولەتا ئەمەوی و دەستپێکا خەلافەتا عەباسی ب ڕێبەریا خەلیفە ئەبو جەعفەر ئەلمەنسور، دەولەتێ گاڤەکا دیرۆکی یا مەزن هاڤێشت ب ئاڤاکرنا باژێرەکێ نووی کو ببیتە پایتەختێ وێ.
- هەلبژارتنا جهێ ستراتیژی: باژێرێ بەغدا ل سەر لێڤێن ڕووبارێ دیجلە ب دیزاینەکا ئەندازیاری یا بازنەیی یا بێ وێنە هاتە ئاڤاکرن، کو ئەڤێ چەندێ کرە جهێ کاروانێن بازرگانی و ناڤەندەک بۆ گەهشتنا ڕێکێن بازرگانی یێن جیهانی د ناڤبەرا ڕۆژهەلات و ڕۆژئاڤا دا.
- گەشەکرنا ئابووری: بەغدا بوو جهێ گەهشتنا بازرگان و زانایان، و خێر و سەروەت بۆ هاتن، کو ئەڤێ چەندێ ژینگەهەکا پاراستی و جێگیر پەیداکر بۆ گەشەکرنا هونەر و زانستێن جودا.

٢. بیت الحکمة و سەردەمێ وەرگێڕان و زانستان
دامەزراندنا "بیت الحکمة" ل بەغدا ل سەر دەستێ خەلیفە هارون ئەلڕەشید و پاشان کورێ وی مەئمون، ب مەزنترین دەستکەفت د دیرۆکا هزرا مرۆڤایەتی یا کەڤن دا دهێتە دانان.
- بزاڤا وەرگێڕانێ: زانایێن موسلمان و مەسیحی و جوهی پەرتوکێن سەرەکی یێن یۆنانی، فارسی، و هندی د بوارێن نۆژداری، فەلسەفە، فەلەکناسی، و بیرکاری دا وەرگێڕانە سەر زمانێ عەرەبی.
- داهێنان و پێشڤەبرن: ڕۆلێ زانایێن موسلمان تەنێ ل سەر وەرگێڕانێ نەمینابوو، بەلکو تێدا زێدەکرن ژی، خەوارزمی زانستا جەبرێ داهێنا، و ئیبن ئەلهەیسەم زانستا بینایی یا نووی دامەزراند، و ئیبن سینا و ڕازی د نۆژداریێ دا ب ئینسایکلوپیدیێن نۆژداری یێن کو بۆ چەندین سەدان ل ئەوروپا دهاتنە خواندن شارەزا بوون.

٣. سەردەمێن زێڕین یێن ئەدەبیات و هونەر و جڤاکی
جڤاکێ عەباسی جوداهیەکا کەلتوری و دەولەمەندیەکا ئەدەبی یا بەرفرەهـ بخۆڤە دیت کو د هەمی بوارێن ژیانا ڕۆژانە دا ڕەنگڤەدا.
- ئەدەبیات و چیرۆک: مەقاماتێن حەریری دیار بوون، و چیرۆکێن "هەزار و ئێک شەڤ" بەلاڤ بوون کو لایەنەک ژ ژیانا جڤاکی و خەیالا گەلی د وی سەردەمی دا دیکیومێنت دکر.
- گەشەکرنا ئاڤادانیێ: هونەرێن تەلارسازیا ئیسلامی پێشڤەچوون، و کۆشکێن مەزن، و بازارێن ڕێکخستی، و باخچێن جوان، و سیستەمێن ئاڤدانێ و بەلاڤکرنا ئاڤێ یێن پێشکەفتی د ناڤ باژێرێن مەزن دا دیار بوون.

٤. میراتێ شارستانی و کارتێکرنا وێ ل سەر جیهانێ
شارستانیەتا عەباسی شوونپەنجێن کو ناهێنە ژێبرن ل سەر ڕێڕەوێ پێشڤەچوونا مرۆڤایەتی و شارستانیەتا ڕۆژئاڤا یا نووی هێلان:
- ڤەگوهاستنا زانینی بۆ ئەوروپا: زانستێن بەغدا و قورتوبە ب ڕێیا ئەندەلوس و سسلیێ بۆ ئەوروپا ڤەگوهاستن، و بوونە ژێدەرێ سەرەکی کو ڕاپەڕینا ئەوروپی یا نووی (Renaissance) ل سەر ئاڤا بوو.
- دامەزراندنا زانکۆیان: سیستەمێ بازنێن زانستی و قوتابخانێن نیزامی و کتێبخانێن گشتی ل بەغدا و دەمشق و قاهیرە ناوکا ئێکێ بوون بۆ هزرا زانکۆیێن ئەکادیمی یێن سەردەم.

دوماهیک
سەردەمێ عەباسی تەنێ قۆناغەکا سیاسی یا دەربازبووی نەبوو، بەلکو مۆمەک بوو کو تاریاتیێن سەردەمێن ناڤین ڕوونشەنکرن، و د ناڤبەرا میراتێ نەتەوێن کەڤن و داهێنانێن پاشەڕۆژێ دا گرێدا. و دەستکەفتێن زانا و فەیلەسوفێن وێ وەک شاهدەکێ زیندی ل سەر شیانا شارستانیەتا عەرەبی ئیسلامی بۆ داهێنان و بەخشینا بەردەوام مان.